Kemençe, dizde dik tutularak yayla çalınan küçük, armut veya kayık biçimli gövdeli telli bir çalgıdır. Türkiye'de iki farklı kemençe yaygındır: Türk sanat müziğinde kullanılan klasik kemençe (armudi kemençe) ve Doğu Karadeniz halk müziğinin simgesi olan Karadeniz kemençesi. İkisi de üç tellidir ve dizin üzerinde dik tutulur; biçimleri, akortları ve çalınış tavırları farklıdır.
Klasik kemençe ve Karadeniz kemençesi
| Klasik kemençe | Karadeniz kemençesi | |
|---|---|---|
| Diğer adı | Armudi kemençe, fasıl kemençesi | Karadeniz kemençesi, Pontus lirası |
| Gövde biçimi | Armut biçimli, kısa saplı | Dar ve uzun, kayık (kutu) biçimli |
| Müzik türü | Türk sanat müziği, fasıl | Doğu Karadeniz halk müziği, horon |
| Çalış tekniği | Teller parmakların tırnak kısmıyla yandan dokunularak basılır | Teller parmak uçlarıyla basılır; çoğu zaman iki veya üç tel birlikte çalınır |
| Ses karakteri | Yumuşak, içli, "nazal" tını | Canlı, parlak ve ritmik |
Her iki çalgının da kökü, Orta Doğu ve Orta Asya'daki pek çok yaylı halk çalgısıyla ortak bir geçmişe uzanır. Bu yüzden "kemençe" ve benzeri adlar geniş bir coğrafyada farklı çalgılar için kullanılır.
Kemençenin parçaları
- Tekne (gövde): Tek parça ahşaptan oyulur. Klasik kemençede armut biçimli, Karadeniz kemençesinde dar ve uzundur.
- Göğüs (kapak): Teknenin üzerini kapatan ince ahşap; üzerinde ses delikleri bulunur.
- Burgular: Tellerin akort edildiği ahşap mandallar; çalgının baş kısmındadır.
- Köprü (eşik): Telleri göğüsten yukarıda tutan küçük parça.
- Yay: At kılı gerilmiş ahşap çubuk. Kıllar, kemandaki gibi reçineyle kullanılır.
Kemençe nasıl çalınır?
Kemençe oturarak çalınır. Çalgı sol dizin üzerinde (veya iki dizin arasında) dik tutulur; sol el sapın çevresinden telleri basar, sağ el yayı yatay olarak tellere sürter.
- Klasik kemençede sapın üzerinde klavye bulunmaz; teller sapa değmeden havada durur. Sol elin parmakları telleri yandan, tırnak kısmıyla dokunarak basar. Bu teknik kemençeye kendine özgü yumuşak tınısını verir.
- Karadeniz kemençesinde parmaklar telleri yukarıdan basar. Teller birbirine yakın olduğu için çoğu zaman birden fazla tel aynı anda çalınır; ezgi bir tel üzerinde ilerlerken diğer tel dem görevi görür.
Kemençe perdesizdir; doğru sesi bulmak için kulak eğitimi önemlidir. Bu açıdan keman çalışan öğrencilerin deneyimine yakındır; perdesiz bir çalgıda nota yerleri hakkında keman nota yerleri yazımız fikir verebilir.
Kemençe akordu
Kemençe akordu, çalgının türüne ve çalınan eserin ahengine göre değişir:
- Klasik kemençe: Üç tel, Türk müziği ahenklerine göre akort edilir. Teller arasında dörtlü ve beşli aralıklar kullanılır; hangi perdeden akort edileceği, eserin icra edildiği ahenge göre belirlenir.
- Karadeniz kemençesi: Üç tel genellikle aralarında dörtlü aralık olacak şekilde akort edilir. Akort yöreye ve ustaya göre küçük farklılıklar gösterebilir.
Kemençe ile keman arasındaki fark
| Kemençe | Keman | |
|---|---|---|
| Tutuş | Dizde, dik | Omuzda, çene altında |
| Tel sayısı | Üç | Dört |
| Parmak tekniği | Klasik kemençede tırnakla yandan; Karadeniz kemençesinde parmak ucuyla | Parmak ucuyla, klavyeye basarak |
| Kullanım | Türk sanat müziği, Karadeniz halk müziği | Klasik Batı müziği, Türk müziği, caz ve daha birçok tür |
Kemençeye başlarken
- Türü belirleyin: Klasik kemençe mi Karadeniz kemençesi mi öğrenmek istediğinize, dinlemeyi sevdiğiniz müziğe göre karar verin.
- Bol dinleyin: Kemençenin tavrı ve süslemeleri, kulakla öğrenilen yanları ağır basan özelliklerdir.
- Çalgıyı öğretmenle seçin: Boy, ses ve ayar uygunluğu için ilk kemençeyi öğretmeninizin önerisiyle almanız faydalıdır.
- Kısa ve düzenli çalışma: Yay tekniği ve doğru sesi bulma, her gün kısa süreli çalışmayla gelişir.
Kontrol listesi
- Klasik kemençe ile Karadeniz kemençesi arasındaki farkı biliyorum.
- Öğrenmek istediğim türü seçtim.
- Kemençemin boy ve ayarını öğretmenime kontrol ettirdim.
- Yayımı çalışmadan önce gerip reçine sürüyorum.
Sık sorulan sorular
Kemençe kaç tellidir?
Hem klasik kemençe hem de Karadeniz kemençesi genellikle üç tellidir.
Kemençe hangi bölgenin çalgısıdır?
Karadeniz kemençesi Doğu Karadeniz halk müziğiyle özdeşleşmiştir. Klasik kemençe ise İstanbul merkezli Türk sanat müziği geleneğinde yer alır.
Kemençe öğrenmek zor mu?
Perdesiz bir yaylı çalgı olduğu için doğru sesi bulmak ve yay kontrolü zaman ister. Düzenli çalışma ve öğretmen rehberliğiyle temel teknikler adım adım öğrenilir.
Kemençe akort nasıl yapılır?
Kemençe burguları çevrilerek, çalınacak repertuvarın ahengine göre akort edilir. Klasik ve Karadeniz kemençesinin akortları farklıdır; hangi akordun kullanılacağını öğretmeniniz belirler.
Ümitköy'deki akademimizde birebir Karadeniz kemençesi dersleri veriyoruz. Ders düzeni için bizimle görüşün.
Kemençe kursunu inceleyin 0312 235 67 98Bu yazıda yararlanılan kaynaklar
- Wikipedia, Classical kemençe — klasik kemençe, çalış tekniği; erişim 24 Ekim 2026.
- Wikipedia, Pontic lyra — Karadeniz kemençesi; erişim 24 Ekim 2026.